Cách chuyển Word sang EPUB tiếng Việt không lỗi dấu bằng calibre

Bản thảo hồi ký, tập thơ, tập tản văn của nhiều người nằm sẵn trong Word. Đến lúc muốn con cháu và bạn bè đọc được trên điện thoại, cách hợp nhất là làm thêm một bản EPUB. Khác với PDF đóng khung từng trang, EPUB cho chữ tự chảy theo bề ngang màn hình và cho người đọc tăng giảm cỡ chữ, nên đọc trên máy nhỏ dễ chịu hơn hẳn.

Người tự làm lần đầu thường đụng cùng một nhóm lỗi: chữ có dấu hóa ô vuông, dấu thanh đứng lệch ra ngoài con chữ, mục lục không có gì, ảnh chạy sai vị trí. Điều ít ai ngờ là phần mềm chuyển đổi hiếm khi có lỗi. Gốc rễ gần như luôn nằm ở file Word.

Vì thế bài này chia làm bốn chặng: dọn file Word cho sạch, chuyển bằng Calibre, đọc thử trên điện thoại, rồi tra bảng lỗi nếu có gì trục trặc. Cuối bài là vài gợi ý để bạn quyết định tự làm hay nhờ người làm.

Các tên mục trong Calibre được ghi theo giao diện tiếng Anh, vì bản dịch tiếng Việt của phần mềm mỗi phiên bản gọi một kiểu.

Chặng 1: làm sạch bản sao file Word

Trước hết, hãy nhân đôi file Word và chỉ sửa trên bản sao. Bản gốc để nguyên, nhất là khi đó cũng là file bạn dùng để dàn trang in.

Chữ Việt phải cùng một kiểu mã

Phần lớn lỗi dấu là chuyện bảng mã, không phải chuyện phông. Bạn cần để ý hai tình huống.

Văn bản cũ gõ theo TCVN3. Những đoạn đánh máy từ nhiều năm trước thường dùng phông .VnTime, .VnArial. Máy bạn có cài các phông này nên Word hiện chữ đẹp như thường. Sang máy khác, hoặc sang EPUB, chữ vỡ ra thành những ký tự lạ.

Văn bản ở dạng Unicode tổ hợp. Kiểu này khó phát hiện hơn. Mỗi dấu thanh được cất thành một ký tự riêng, đứng sau chữ cái. Word vẫn hiện bình thường, nhưng một vài ứng dụng đọc sách lại đặt dấu lệch sang một bên hoặc đè lên chữ. Bản thảo được cắt dán từ nhiều nguồn rất hay lẫn loại này.

Cách chữa chung là quy tất cả về Unicode dựng sẵn, giới kỹ thuật gọi là chuẩn NFC. Máy có Unikey thì làm như sau:

Chép đoạn văn cần sửa.
Bấm chuột phải lên biểu tượng Unikey, chọn Công cụ (hoặc Ctrl + Shift + F6).
Bảng mã nguồn chọn TCVN3 hoặc Unicode tổ hợp, bảng mã đích chọn Unicode.
Bấm chuyển mã, sau đó dán đè vào chỗ cũ trong Word.

Vì đi qua bộ nhớ tạm nên chữ đậm, chữ nghiêng có thể bị mất. Dán xong, bạn đọc lại đoạn đó một lượt.

Muốn biết file còn sót chỗ nào không, có một mẹo nhỏ. Mở hộp tìm kiếm (Ctrl + F), tự gõ một chữ có dấu xuất hiện dày đặc trong sách, chẳng hạn "người". Nếu số kết quả Word đếm được ít hơn rõ rệt so với số lần bạn thấy chữ ấy trên trang, nhiều khả năng một phần văn bản vẫn đang ở bảng mã khác.

Tên chương phải dùng style heading

Calibre không nhìn chữ to hay chữ đậm. Nó đọc kiểu đoạn (style). Một dòng bạn tự bôi đậm, tự tăng cỡ, với phần mềm vẫn chỉ là đoạn văn thường.

Bạn bôi chọn tên từng chương, vào thẻ Home, nhóm Styles và gán Heading 1. Các mục nhỏ bên trong chương thì gán Heading 2. Mục lục của EPUB sẽ được dựng từ chính những dòng này.

Xóa dòng trống, khoảng trắng dư

Thói quen nhấn Enter liên tục để đẩy chữ xuống trang sau sẽ để lại những khoảng trắng vô nghĩa trong EPUB. Muốn chương mới sang trang mới, bạn chèn ngắt trang bằng Ctrl + Enter, hoặc để Calibre tự ngắt trước mỗi tiêu đề.

Để dọn cho nhanh, mở Find and Replace (Ctrl + H):

Ô tìm gõ hai dấu cách, ô thay gõ một dấu cách.
Ô tìm gõ ^p^p, ô thay gõ ^p để gộp các dòng trống.

Mỗi lệnh bấm Replace All nhiều lần, đến lúc Word báo đã hết chỗ thay thì dừng.

Ảnh: cho nằm cùng dòng chữ, và nén lại

Bấm vào từng ảnh, mở Layout Options, chọn In Line with Text. Những ảnh để kiểu trôi như Square hay Behind Text rất dễ bị đặt nhầm chỗ khi chuyển.

Ảnh chụp bằng điện thoại mỗi tấm nặng vài MB. Để nguyên thì EPUB nặng tới mức gửi qua tin nhắn cũng khó. Vào thẻ Picture Format, chọn Compress Pictures, bỏ dấu ở ô chỉ nén ảnh đang chọn để áp dụng cho cả file, rồi chọn mức Web (150 ppi). Việc nén này chỉ làm trên bản sao cho EPUB. File dùng để in thì không đụng tới.

Chú thích: dùng tính năng có sẵn của Word

Sách có chú thích thì chèn bằng References, Insert Footnote, đừng gõ tay một con số nhỏ lên đầu chữ. Calibre hiểu được chú thích của Word, gom chúng về cuối sách và nối liên kết theo cả hai chiều. Người đọc chạm vào số chú thích để xem, chạm lần nữa để quay lại đúng chỗ đang đọc.

Chặng 2: chuyển sang EPUB trong calibre

Calibre miễn phí, mã nguồn mở, chạy được trên Windows, macOS và Linux. Bạn tải từ trang chính thức calibre-ebook.com.

Thêm file vào thư viện

Mở Calibre, bấm Add books trên thanh công cụ, chọn file .docx vừa dọn. Tên sách sẽ xuất hiện trong danh sách thư viện.

Khai báo tên sách, tác giả, ngôn ngữ, bìa

Chọn cuốn sách rồi bấm Edit metadata. Điền Title là tên sách, Authors là tên tác giả. Ô Languages gõ Vietnamese, để ứng dụng đọc trên điện thoại nhận ra đây là sách tiếng Việt. Có sẵn ảnh bìa JPG hay PNG thì bấm Browse ở khung bìa và chọn ảnh.

Chọn định dạng đầu ra

Bấm Convert books. Góc trên bên phải, mục Output format, chọn EPUB.

Một chỗ dễ bị bỏ qua: nếu đầu file Word có một tấm ảnh lớn nhưng đó không phải bìa, hãy vào DOCX input ở cột trái và tích ô Do not try to autodetect a cover from images in the document. Bỏ qua bước này, Calibre có thể coi tấm ảnh ấy là bìa và gỡ nó khỏi trang đầu.

Nhúng phông đủ dấu

Vào Look & feel, mở thẻ Fonts. Tại ô Embed font family, chọn một phông vừa đủ dấu tiếng Việt vừa cho phép nhúng vào sách điện tử. Noto Serif, Literata, Charis SIL là vài lựa chọn miễn phí. Phông phải được tải và cài lên máy trước, nếu không nó sẽ không có trong danh sách. Tích thêm ô Subset all embedded fonts để Calibre chỉ giữ lại những ký tự mà sách có dùng, nhờ vậy file nhẹ đi.

Không nên nhúng những phông đi theo Windows hay Office như Times New Roman, Georgia. Giấy phép của các phông này thường không cho đem phân phối cùng file sách.

Nói cho công bằng, đa số điện thoại bây giờ đã có sẵn phông đủ dấu tiếng Việt. Nhúng phông giúp chữ trông giống nhau trên mọi máy, đặc biệt là máy đọc sách đời cũ. Nhưng nhúng phông không cứu được một file sai bảng mã. Chặng dọn file vẫn là phần quyết định.

Mục lục và chỗ ngắt trang

Đã gán Heading trong Word thì Calibre thường tự nhặt các tiêu đề làm mục lục. Nếu chuyển xong mà mục lục rỗng hoặc thiếu chương, vào Table of Contents và nhập:

//h:h1 vào ô Level 1 TOC (XPath expression)
//h:h2 vào ô Level 2 TOC (XPath expression)

Muốn tự sửa tên từng mục trước khi xong, tích ô Manually fine-tune the ToC after conversion.

Ngoài ra, mặc định Calibre ngắt trang trước cả Heading 1 lẫn Heading 2. Nếu không muốn mỗi mục nhỏ lại nhảy sang trang mới, vào Structure detection và đổi ô Insert page breaks before (XPath expression) thành //h:h1.

Chạy chuyển đổi và lấy file

Bấm OK. Tùy sách dày mỏng và nhiều ảnh hay ít, Calibre chạy từ vài chục giây tới vài phút; theo dõi ở chữ Jobs góc dưới bên phải. Xong việc, khung thông tin bên phải có thêm định dạng EPUB. Bấm View để đọc thử ngay trên máy tính.

Để xuất file ra thư mục, bấm vào mũi tên nhỏ cạnh Save to disk, chọn Save only EPUB format to disk, rồi chọn nơi lưu.

Chặng 3: đọc thử trên máy thật

Trên Calibre đẹp chưa chắc trên điện thoại cũng đẹp. Ít nhất hãy thử một iPhone và một máy Android.

iPhone, iPad: tự gửi file cho mình qua Zalo, email hoặc AirDrop. Mở file, bấm nút chia sẻ, chọn ứng dụng Sách (Apple Books).
Android: đưa file lên Google Play Sách. Chắc ăn nhất là mở play.google.com/books trên máy tính, chọn tải tệp lên, sau đó mở trên điện thoại đăng nhập cùng tài khoản.
Kindle: dùng Send to Kindle của Amazon (qua trang web, ứng dụng hoặc email) để gửi EPUB vào tài khoản.

Trong lúc đọc thử, hãy soi:

Vài trang có nhiều tổ hợp khó như "ượ", "ữ", "ặ", xem dấu có ngồi đúng vị trí.
Bấm vài dòng mục lục, chạm vài số chú thích.
Lướt qua các ảnh.
Kéo cỡ chữ lên mức to nhất, xem có chỗ nào tràn ra ngoài.

Có ứng dụng cho phép người đọc tự đổi phông. Muốn thấy đúng phông đã nhúng, chọn phông gốc của sách trong phần chỉnh chữ, thường mang tên Original hoặc Publisher Font.

Chặng 4: tra lỗi theo triệu chứng

Triệu chứng	Sửa thế nào	Lý do thường gặp
Chữ có dấu hiện thành ô vuông, ký tự lạ	Quy đoạn đó về Unicode dựng sẵn, chuyển lại EPUB	Văn bản gõ theo TCVN3 (.VnTime)
Dấu thanh đứng lệch hoặc đè lên chữ	Quy về Unicode dựng sẵn (NFC), nhúng phông đủ dấu	Văn bản ở dạng Unicode tổ hợp
Mục lục rỗng, thiếu chương	Gán Heading 1, Heading 2 trong Word, hoặc nhập XPath ở Table of Contents	Tên chương chỉ được bôi đậm thủ công
Mục nhỏ nào cũng bị đẩy sang trang mới	Đổi ô Insert page breaks before thành `//h:h1`	Calibre mặc định ngắt cả trước Heading 2
Ảnh lạc chỗ	Đặt từng ảnh về In Line with Text	Ảnh để kiểu trôi nổi
Trang đầu mất một tấm ảnh	Tích ô không tự nhận bìa trong DOCX input	Calibre đã lấy ảnh đó làm bìa
File nặng, gửi qua tin nhắn không được	Nén ảnh bằng Compress Pictures trên bản sao	Ảnh chụp điện thoại để nguyên dung lượng

Tự làm hay nhờ người làm?

Calibre đủ dùng khi sách gần như chỉ có chữ, ít ảnh, ít bảng, và bạn làm để tự đọc hoặc gửi cho dăm người thân. Những cuốn như thế, ngồi một buổi tối là có bản EPUB đọc ổn.

Nên tính tới chuyện nhờ người làm khi:

Sách chứa nhiều ảnh tư liệu cũ, sơ đồ gia phả hoặc bảng biểu khổ rộng. Trên màn hình điện thoại, những phần này phải dựng lại mới đọc được.
Người nhận ở nước ngoài, đông người và dùng đủ thứ máy khác nhau.
Bạn cần bản điện tử khớp từng chữ với bản in đã sửa morat.

Đó là những trường hợp Vylink Books nhận làm bản sách điện tử EPUB và PDF. Đây là dịch vụ tính phí riêng, không đi kèm gói dàn trang hay gói in nào.

Sách đã dàn trang tại Vylink Books: từ 500.000 đến 1.000.000đ tùy số trang và số ảnh. Bạn nhận cả bản EPUB lẫn PDF sau 2 đến 3 ngày làm việc, dựng từ đúng bản dàn đã duyệt in.
Sách mới có file Word: dàn trang trước theo giá Gói 1, từ 8.000 đến 25.000đ mỗi trang, rồi mới làm EPUB và PDF. Bản dàn này giữ lại được, sau muốn in sách giấy thì dùng luôn.

Dù tự làm hay thuê, có một ranh giới cần nhớ. Sách điện tử gửi tặng con cháu, bạn bè là việc riêng trong nhà. Còn muốn bán ebook thì theo Luật Xuất bản, sách phải đi qua nhà xuất bản đã đăng ký xuất bản điện tử.

Câu hỏi thường gặp

Vì sao file EPUB mở trên điện thoại lại mất dấu tiếng Việt?

Thường là do bảng mã chứ không phải do phông. Văn bản gõ theo TCVN3 hoặc Unicode tổ hợp sẽ hiện sai khi sang máy khác. Hãy quy toàn bộ về Unicode dựng sẵn (NFC) trong Word rồi mới chuyển lại.

Có cần nhúng phông khi chuyển Word sang EPUB không?

Nên nhúng, vì chữ sẽ trông giống nhau trên mọi máy, nhất là máy đọc sách đời cũ. Hãy chọn phông miễn phí có đủ dấu tiếng Việt như Noto Serif, Literata, Charis SIL, và tránh phông đi kèm Windows hay Office. Tuy vậy, nhúng phông không sửa được lỗi bảng mã.

Calibre không tạo mục lục thì phải làm sao?

Kiểm tra lại xem tên chương đã được gán style Heading 1, Heading 2 trong Word chưa. Nếu đã gán mà vẫn trống, vào mục Table of Contents và nhập //h:h1, //h:h2 vào hai ô XPath tương ứng, rồi chuyển lại.

Nhờ Vylink Books làm EPUB thì mất bao lâu?

Với sách đã dàn trang tại Vylink Books, bạn nhận bản EPUB và PDF sau 2 đến 3 ngày làm việc, chi phí từ 500.000 đến 1.000.000đ. Sách mới có file Word thì phải dàn trang trước, thời gian được báo sau khi người phụ trách xem bản thảo.

Bước tiếp theo

Bản thảo vẫn còn ở dạng Word? Bạn có thể ước lượng số trang và chi phí bằng công cụ tính giá, hoặc tải file Word mẫu để soạn lại bản thảo cho gọn trước khi chuyển. Nếu đây là hồi ký gia đình gửi cho con cháu ở xa, bài làm sách điện tử hồi ký gửi con cháu ở nước ngoài bàn kỹ chuyện gửi đi và mở sách. Còn muốn được xem trước và báo giá bằng văn bản, bạn nhắn file Word qua Zalo 0822657856.