50 câu hỏi gợi chuyện để ông bà, cha mẹ kể về cuộc đời mình

Nhiều người con muốn ghi lại cuộc đời của cha mẹ, ông bà nhưng không biết nên bắt đầu hỏi từ đâu. Hỏi một câu chung chung như "Ngày xưa bố mẹ sống thế nào?" thì câu trả lời thường rất ngắn: "Ngày xưa ai chẳng khổ, đời bố mẹ có gì đâu mà kể."

Thật ra các cụ nhớ rất nhiều, chỉ là chưa có ai hỏi đúng chỗ. Khi được hỏi vào một chi tiết cụ thể, như mùi khói bếp chiều đông ở quê, chiếc xe đạp thời bao cấp hay tháng lương đầu tiên, các cụ thường nhớ ra cả một quãng đời và kể rất say.

Dưới đây là 50 câu hỏi chia theo năm chặng đời, để bạn mang theo trong những buổi ngồi nói chuyện với ông bà, cha mẹ. Đừng cố hỏi cho hết, cũng chẳng cần đi lần lượt từ câu 1. Mỗi lần ngồi với các cụ, vài câu là đủ để mở ra cả buổi chuyện.

Tóm tắt 5 nhóm câu hỏi phỏng vấn ông bà, cha mẹ viết hồi ký:

• Tuổi thơ & ký ức quê nhà: Ký ức về ngôi nhà xưa, anh chị em, món ăn tuổi nhỏ, trò chơi thuở ấu thơ.
• Thời thanh xuân & biến cố: Ước mơ tuổi đôi mươi, năm tháng bao cấp/chiến tranh, công việc đầu tiên, nghị lực vượt khó.
• Hôn nhân & gia đình: Cơ duyên gặp gỡ, đám cưới xưa, những ngày đầu gian khó, kỷ niệm nuôi đàn con nhỏ.
• Sự nghiệp & bước ngoặt: Cơ quan gắn bó, thành tựu tự hào, bài học trường đời và tâm thế khi nghỉ hưu.
• Chiêm nghiệm & lời dặn dò: Tài sản vô giá của đời người, giá trị đạo đức giữ gìn, chữ hiếu và lời dặn gửi lại con cháu.

Những điều nên chuẩn bị trước khi bắt đầu trò chuyện

Buổi trò chuyện nên giống một buổi uống trà hơn là một cuộc phỏng vấn. Vài điều nhỏ sau đây giúp các cụ thấy thoải mái:

• Bạn chọn lúc các cụ thảnh thơi. Buổi sáng sau khi uống trà hoặc buổi tối sau bữa cơm thường là lúc người già thư thái nhất. Mỗi buổi không nên quá một tiếng; thấy các cụ mệt thì bạn dừng lại và hẹn hôm sau kể tiếp.
• Bạn mang theo đồ vật cũ để gợi nhớ. Cuốn album ảnh, tấm giấy khen đã ố vàng hay một kỷ vật ngày xưa giúp các cụ nhớ ra chuyện nhanh hơn nhiều so với một câu hỏi suông.
• Bạn ghi âm bằng điện thoại đặt trên bàn. Bạn hỏi các cụ trước khi bật máy, rồi để điện thoại nằm yên trên bàn. Cầm máy dí sát vào người kể dễ làm các cụ thấy như đang bị hỏi cung.
• Bạn để các cụ kể theo mạch của mình. Câu chuyện có nhảy từ thời này sang thời khác cũng không sao. Các cụ kể xong một đoạn, bạn mới hỏi thêm chi tiết như tên người, tên đất, năm tháng.
• Bạn không ép những chuyện buồn. Chiến tranh, mất mát hay những năm tháng cơ cực có thể làm các cụ xúc động. Nếu các cụ chưa muốn kể, bạn chuyển sang câu khác và để dịp khác quay lại.

Các câu hỏi dưới đây viết với cách xưng "ông bà". Khi hỏi cha mẹ, bạn đổi thành "bố", "mẹ" cho tự nhiên.

50 câu hỏi gợi mở câu chuyện đời

Phần 1: tuổi thơ và ký ức quê nhà (câu 1 đến 10)

1. Ngày nhỏ ông bà sinh ra và lớn lên ở ngôi làng nào? Ngôi nhà ngày xưa của gia đình trông ra sao?
2. Trong nhà ông bà có mấy anh chị em? Ông bà là con thứ mấy và thân thiết với ai nhất?
3. Ông bà nhớ nhất điều gì về cụ thân sinh (bố mẹ của ông bà)? Các cụ ngày xưa làm nghề gì, tính tình ra sao?
4. Món ăn ngày nhỏ ông bà thích nhất là gì? Món đó do ai nấu cho ông bà ăn?
5. Trò chơi hoặc thú vui mà ông bà và bạn bè cùng trang lứa hay chơi thời thơ ấu là gì?
6. Ngôi trường tiểu học ngày xưa ông bà theo học cách nhà bao xa? Hồi đó ông bà đi học bằng cách nào?
7. Trong những năm tháng ấu thơ, có kỷ niệm nghịch ngợm nào khiến ông bà bị bố mẹ phạt mà nhớ mãi không?
8. Ngày Tết thuở nhỏ ở quê diễn ra như thế nào? Bọn trẻ con ngày ấy mong chờ điều gì nhất trong dịp Tết?
9. Có người hàng xóm hay thầy cô giáo nào thời niên thiếu để lại ấn tượng sâu đậm trong lòng ông bà?
10. Ký ức sống động nhất mà ông bà vẫn nhớ như in về vùng quê thời ấu thơ của mình là gì?

Phần 2: thời thanh xuân và những năm tháng gian khó (câu 11 đến 20)

11. Khi bước vào tuổi mười tám đôi mươi, ước mơ lớn nhất của ông bà lúc đó là gì?
12. Công việc đầu tiên ông bà làm để kiếm ra tiền là công việc gì? Cảm giác khi cầm món tiền công đầu tiên ra sao?
13. Ông bà đã trải qua những năm tháng chiến tranh hoặc thời bao cấp như thế nào?
14. Cuộc sống thời tem phiếu ngày xưa có những thiếu thốn và những chuyện bi hài nào đáng nhớ?
15. Có chuyến đi xa nhà đầu tiên nào khiến ông bà vừa hồi hộp vừa nhớ quê hương da diết?
16. Trang phục hoặc kiểu tóc mà thời thanh niên ông bà coi là đẹp và thịnh hành nhất lúc đó là gì?
17. Ai là người bạn thân thiết nhất của ông bà thời trẻ? Sau này hai người có còn giữ liên lạc với nhau không?
18. Trong những năm tháng khó khăn nhất, điều gì đã tiếp thêm nghị lực để ông bà vượt qua?
19. Cuốn sách, bài hát hoặc bộ phim nào thời trẻ làm ông bà xúc động sâu sắc?
20. Nếu được quay lại một ngày trong những năm tháng tuổi hai mươi, ông bà muốn trở lại khoảnh khắc nào nhất?

Phần 3: chuyện tình yêu, hôn nhân và tổ ấm gia đình (câu 21 đến 30)

21. Ông bà gặp nhau lần đầu trong hoàn cảnh nào?
22. Ấn tượng đầu tiên của ông về bà, và của bà về ông, ngày ấy là gì?
23. Ngày xưa hai người tìm hiểu nhau ra sao khi chưa có điện thoại, thư từ cũng phải chờ cả tháng?
24. Đám cưới của ông bà ngày xưa được tổ chức như thế nào? Có những kỷ niệm vui nào vào ngày cưới?
25. Những năm đầu mới về chung một nhà, hai người đã cùng nhau dựng xây cuộc sống từ hai bàn tay trắng ra sao?
26. Ngày đứa con đầu lòng chào đời, ông bà đang ở đâu và đã cảm thấy thế nào?
27. Tên của từng người con trong nhà được đặt theo ý nghĩa hay kỷ niệm nào?
28. Kỷ niệm vất vả nhất nhưng ấm áp nhất trong những năm tháng nuôi đàn con nhỏ là gì?
29. Khi vợ chồng bất đồng, ông bà thường làm lành với nhau bằng cách nào?
30. Sau mấy chục năm sống cùng nhau, điều gì ở người bạn đời khiến ông bà biết ơn nhất?

Phần 4: sự nghiệp, biến cố và những bước ngoặt cuộc đời (câu 31 đến 40)

31. Suốt những năm tháng lao động, công việc hoặc cơ quan nào gắn bó với ông bà lâu nhất?
32. Quyết định nghề nghiệp nào mang tính bước ngoặt làm thay đổi cuộc sống của cả gia đình?
33. Thành tựu hoặc công trình nào trong sự nghiệp khiến ông bà cảm thấy tự hào nhất khi nhìn lại?
34. Có giai đoạn nào ông bà gặp phải thất bại hay biến cố lớn tưởng chừng không gượng dậy nổi?
35. Ai là người đã đưa tay giúp đỡ gia đình mình trong những lúc ngặt nghèo nhất?
36. Bài học lớn nhất mà môi trường làm việc và trường đời đã dạy cho ông bà là gì?
37. Khi chính thức nghỉ hưu, cảm giác của ông bà trong những ngày đầu tiên rời xa công việc như thế nào?
38. Sau khi nghỉ hưu, ông bà đã tìm thấy những niềm vui và thú vui mới nào trong cuộc sống thường nhật?
39. Nếu có một điều trong quá khứ được làm lại, ông bà có muốn thay đổi quyết định nào không?
40. Điều gì giúp ông bà giữ được sự bình thản trước những thăng trầm của cuộc đời?

Phần 5: chiêm nghiệm, đạo làm người và lời dặn dò con cháu (câu 41 đến 50)

41. Nhìn lại cả chặng đường đời, điều gì ông bà coi là tài sản quý giá nhất mà mình tạo dựng được?
42. Theo kinh nghiệm sống của ông bà, điều quan trọng nhất để giữ cho gia đình luôn hạnh phúc và gắn kết là gì?
43. Giá trị đạo đức hoặc truyền thống gia đình nào mà ông bà mong muốn con cháu đời sau phải giữ gìn?
44. Khi nhìn các con, các cháu trưởng thành và lập nghiệp, điều gì làm ông bà yên lòng nhất?
45. Có điều gì ông bà muốn nhắn riêng cho từng người con, từng đứa cháu mà ngày thường ít có dịp nói ra?
46. Ông bà muốn khuyên lớp trẻ bây giờ điều gì khi gặp chuyện khó trong cuộc sống?
47. Theo ông bà, chữ hiếu trong gia đình bây giờ nên được hiểu thế nào?
48. Niềm vui mỗi ngày ở tuổi già của ông bà hiện nay là gì?
49. Ông bà mong điều gì nhất cho dòng họ và các thế hệ con cháu sau này?
50. Nếu chỉ được dặn con cháu một câu, ông bà sẽ dặn điều gì?

Từ những câu trả lời đến cuốn hồi ký gia đình

Sau vài buổi trò chuyện, bạn đã có trong tay nhiều giờ ghi âm. Để những câu trả lời ấy thành một cuốn sách, bạn có thể đi tiếp theo ba bước.

1. Bạn chép lời kể thành văn bản. Bạn nghe lại và gõ ra từng câu chuyện, giữ lại những từ ngữ mộc mạc, cách xưng hô và lối nói quen thuộc của các cụ. Đó là thứ làm cho cuốn hồi ký nghe đúng là giọng của ông bà.
2. Bạn sắp xếp lại bố cục. Bạn có thể xếp theo thời gian, từ thuở nhỏ đến tuổi già, hoặc theo từng chủ đề như quê hương, tình yêu, công việc và gia đình. Năm phần câu hỏi ở trên cũng có thể dùng làm năm chương.
3. Bạn thêm ảnh và tư liệu. Ảnh chân dung thời trẻ, ảnh cưới, giấy khen, thư tay được đặt cạnh đoạn văn kể về quãng đời ấy.

Viết xong, hãy đọc lại cho các cụ nghe một lượt trước khi đem in. Chuyện kể trong nhà chưa chắc đã là chuyện các cụ muốn in thành sách, và chỉ gia đình mới quyết định chi tiết nào ở lại. Bài hướng dẫn viết hồi ký như thế nào và bài viết hồi ký cho cha mẹ, ông bà có thêm gợi ý chi tiết về cách lập đề cương, cách xử lý ảnh tư liệu cũ và dự trù chi phí làm sách.

Bận việc quá không tự viết được thì đã có người chắp bút của Vylink Books. Người viết hẹn lịch ngồi nói chuyện với các cụ, ghi âm, chép lại, viết ra từng chương và gửi cả nhà duyệt, sau đó cuốn sách được dàn trang và in. Những đoạn ghi âm các cụ kể chuyện cũng có thể được giữ lại trong cuốn sách: mỗi chương in một mã QR, con cháu quét bằng điện thoại là nghe được giọng ông bà, cách làm được giới thiệu ở trang sách nói hồi ký.

Câu hỏi thường gặp

Khi đã có đủ chuyện để làm sách

Ước được cuốn hồi ký dày chừng bao nhiêu trang rồi thì bạn mở công cụ tính giá để xem trước chi phí dàn trang và in. Lúc chép lời kể, bạn gõ thẳng vào file Word mẫu để bản thảo gọn gàng, khâu dàn trang sau này đỡ phải sửa. Cần hỏi gì thêm, bạn gọi hoặc nhắn Zalo số 0822657856.